चिनियाँ प्रभाव’ भारतको चासो

काठमाडौं । चीनसँग नेपालको घनिष्ठता बढेको वा चीनले नेपालमा प्रभाव बढाउन थालेको कथित मान्यता भारतीय राजधानीमा बुद्धिजीवीहरूमाझ चर्चाको विषय बनेको छ । प्रधानमन्त्री माधवकुमार नेपालको मंगलबार सुरु भ्रमणक्रममा भारतीय पक्षले त्यसबारे आफ्नो धारणा राख्ने अनुमान पनि यहाँ गरिएको छ । विशेषगरी एकीकृत नेकपा (माओवादी) अध्यक्ष पुष्पकमल दाहालले चार महिनाअघि प्रधानमन्त्रीबाट राजिनामा गर्दा र त्यसपछि दिंदै आएका मन्तव्यबाट नेपाल, भारत र चीनको त्रिदेशीय सम्बन्ध बहस र विवादको केन्द्रमा देखिएको छ । त्यही पृष्ठभूमिमा प्रधानमन्त्री नेपालले उत्तरी छिमेकीसँगको दृष्टिकोणबाट दक्षिणलाई आश्वस्त पार्नुपर्ने हुनसक्नेछ ।
प्रधानमन्त्रीको भ्रमणको पूर्वसन्ध्यामा दिल्ली आइपुगेका नेपाली सम्पादक टोलीसँग अन्तर्क्रियाका क्रममा भारतीय बुद्धिजीवीले चीनप्रति दिल्लीको सरोकार प्रतिबिम्बित गरे । प्रणिति अनुसन्धान केन्द्र नामक नीति अनुसन्धान गर्ने बौद्धिक संस्थाद्वारा आयोजित नेपालका हालसालैका विकासक्रम विषयक छलफलमा चीनबारेका एक विज्ञ विनोद खन्नाले भने, ‘भारत, नेपाल र चीनको त्रिदेशीय सम्बन्धको चरित्र वर्षौंको विकास हो।’
सन् १९६२ (भारत र चीन सीमायुद्ध) पछि चीन बढी शक्तिशाली हुँदै आएको ‘दिल्लीको दृष्टिकोण’ खन्नाले सुनाए । त्यहीक्रममा उनले दाबी गरे, ‘नेपाल र चीनबीचको (पहिला ?) सम्बन्ध भारतविरुद्ध लक्षित थियो ।’
त्यसो भए नयाँ दिल्ली आजकल परिवर्तित भनिएको यस संवेदनशील सम्बन्धबारे के ठान्छ त ? खन्नाले एउटा सरल मान्यता प्रकट गरे । भारतमै पनि नक्सलवादी सशस्त्र गतिबिधि र नेपालमा माओवादीको पकडसहितलाई लक्षित गर्दै उनले भने, ‘चीन, माओवादी (नेपाल) र (भारतमा पनि) माओवादीबाट भारत सशंकित हुन्छ।’
नेपालमा चीनको बढ्दो भनिएको प्रभावको चिन्ता भारतलाई हुनुमा, अर्का एक विश्लेषकका धारणामा, नेपालबाट दक्षिणी सीमातिर हुनसक्ने गतिबिधि हो । पाकिस्तान र म्यान्मारका लागि राजदूत भइसकेका कूटनीतिज्ञ जी पार्थ सारथीले (चीनको घनिष्ठ छिमेकी) म्यान्मारको उदाहरण दिए । ‘म्यान्मारमा हाम्रो सीमातिर चिनियाँ उपस्थिति कतै पाइन्न,’ सारथीले नेपाल संवेदनशील हुनुपर्ने ध्यानाकर्षण गर्दै भने । उनले थपे, ‘चीनसँग नजिक भएका मित्रले भारतको सरोकार बुझ्ने र त्यसलाई कदर गरे पुग्छ ।’
त्यसैगरी नेपालमा भारतीय भूमिबाट सशस्त्र समूहहरूको गतिबिधि भइरहेको भन्ने विषयमा पनि भारतीय बुद्धिजीवी संवेदनशील देखिन्छन् । विशेषगरी पूर्वी तराईमा सीमापार लडाकुहरूबारे नेपाली पक्षले भारतबाट सहयोग लिनुपर्ने विचार हिमाल साउथ एशियाका सम्पादक कनकमणि दीक्षितले राख्दा सारथीले भने, ‘नेपालमा अस्थिरता बढाउन हामीले कुनै पनि गुप्तचर संस्था प्रयोग गर्नु हुँदैन ।’ सारथीले श्रीलंकामा त्यस्तो भारतीय संस्थाको प्रयोगले ल्याएको विनाशको उल्लेख गरे । उनले भने, ‘श्रीलंकामा हामीले ठूलो क्षति बेहोर्नुपर्यो । त्यसकारण नेपालमा त्यसो गर्नु हुँदैन ।’ नेपाल र भारतबीच सीमाको सही व्यवस्थापन आपसी सहयोग र विश्वासमा महत्वपूर्ण हुनेमा उनको जोड थियो । म्यान्मारमा राजदूत हुँदाको अनुभव बताउँदै सारथीले भने, ‘म्यान्मार र भारतको १६ सय किलोमीटर लामो सीमा (गतिबिधि नियन्त्रण) कति गाह्रो रहेछ भन्ने मैले चाल पाएँ ।’