एउटा घरमा परिवारका सदस्यहरुबीच मतभेद भयो। एक भाइले हतियारै उठाएर अर्को भाइका परिवारका सदस्यलाई पिट्न थाल्यो। अर्को भाइले पनि छानी छानी अर्को भाइको परिवारलाई आक्रमण गर्यो। दुवै पक्षका कति सदस्यको ज्यान गयो, कति अपांग भए। घर पूरै अशान्त बन्यो। यसरी झगडा गरेर हुन्न भन्ने परेपछि दुई भाइले झगडा मिलाउने समाधान खोजे। झगडा मिलाउन गाउँको मुखियाको प्रतिनिधि हाम्रो घरमा आएर बसेर अनुगमन गर्नुपर्छ भनेर एउटा भाइले शर्त राख्यो। साँध जोडिएको छिमेकी मुखिया नै किन आउनु पर्यो र हामी बसेर मिलाए पनि हुन्छ भन्न थाल्यो। त्यो घरमा हुने रडाकोले आफ्नो घरमा समेत प्रभाव पर्छ भनेर साँध जोडिएको छिमेकी मुखियाको प्रतिनिधिलाई त्यहाँ बस्न दिन राजी भयो।
झगडा मिलाउन आएका मुखियाका प्रतिनिधि बिस्तारै झगडाको कारण हुन थाल्यो। उसले एक जनाको मात्रै पक्ष लिएको भन्दै अर्को भाइ रिसाउन थाल्यो। अर्को भाइले भने छिमेकीले हालिमुहाली गर्न नपाएकोले भाइलाई उचालेर मुखियाको प्रतिनिधिको विरोध गर्न लगाएको आरोप लगायो। झगडा मिलाउन आएको प्रतिनिधिलाई केही निश्चित सीमित अधिकार दिइएको थियो। उसलाई ल्याउँदा दुवै भाइले केही सम्झौता पनि गरेका रहेछन्। घर चलाइरहेका भाइले अर्को भाइको हतियार भएका परिवारको संख्या कति छ भन न भनेर मुखियाको प्रतिनिधिलाई सोध्दा उनले पहिले सम्झौता गरेकोमा त्यस्तो विवरण गोप्य राख्ने सहमति भएकोले दिन मिल्दैन भनेछन्। त्यसपछि घर चलाइरहेका भाइ रिसाएर छुट्टी। अनि त्यो भाइको परिवारले मुखियालाई र उसको प्रतिनिधिलाई गाली गर्न थाल्यो। मुखियाले अर्का एक प्रतिनिधि त्यो घरमा पठाए। त्यो प्रतिनिधिले आज प्रष्टैसँग खरो भाषामा भने, मुला तिमीहरु, आफू भनेका कुरा गर्दैनौँ, आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्दैनौ, अनि हामी मुखियालाई दोष दिन्छौ? वाहियात, यस्तो काम तुरुन्त बन्द गर।
यति लामो कथा र त्यसले गर्न खोजेको संकेत स्पष्ट छ। घर नेपाल हो। एक भाइ दलहरु हुन्। अर्को हतियार उठाउने भाइ माओवादी हो। छिमेकी भारत हो अनि मुखिया संयुक्त राष्ट्रसंघ। मुखियाको प्रतिनिधि अनमिन हो। नेपाल भ्रमणमा रहेका राष्ट्रसंघीय उपमहासचिव बी लिन पास्कोले आज काठमाडौँको एउटा कार्यक्रममा गरेको भाषण सुन्दा छक्क परेँ। सामान्यतया राष्ट्रसंघ र अनमिनका प्रतिनिधिहरुले बोल्दा निकै नापतौल गरेर सन्तुलित कुरा बोल्छन्, कसैलाई आक्षेप लगाउँदैनन्। तर आज त्यो छविभन्दा बिल्कुल भिन्न रुपमा प्रस्तुत भए पास्को। जसरी सरकारका प्रवक्ताले अनमिन प्रमुखले शान्ति सम्झौता नै नपढेको, उपप्रधानमन्त्री गच्छदारले अब अनमिनको म्याद थपिन्न, बिजुक्छेले अनमिन झगडा गराउन आएको हो, सुशील कोइरालाले माओवादीको भ्रातृ संगठन हो अनमिन भनेर आक्रामक रुपमा भाषण गर्छन्, त्यसरी नै पास्कोले आक्रामक भाषामा यहाँका दलहरुको आलोचना गरे।
उनले भने-
we are dismayed that some commentators try to hold the mission responsible for situations and shortcomings that by the very insistence of the parties themselves, the mission has little or no capacity to control. This is absurd and should come to an end.
UNMIN is here to help. It should not take the blame for those who fail to shoulder their responsibilities to make the peace process work. अर्थात् दलहरु आफ्नो अक्षमताका कारण सिर्जित स्थितिको जिम्मेवारी हामीलाई दिन खोजेका छन्। हामीसँग त्यो स्थिति नियन्त्रणका लागि सीमित वा कुनै अधिकार छैन। तै पनि हामीलाई दोष लगाउने काम भइरहेको छ। यो वाहियात हो। यो तुरुन्त अन्त्य हुनुपर्छ। शान्ति प्रक्रिया सुचारु गर्न आफ्नो जिम्मेवारी वहन गर्न नसक्नेहरुको दोष अनमिनले लिन सक्दैन।
उनले अनमिनलाई अहिले विश्वमा भएका कुनै पनि अरु राष्ट्रसंघीय मिसनको तुलनामा एकदमै कम र सीमित अधिकार दिइएको बताए। हामीलाई अनुभव धेरै थियो र इच्छुक हुँदाहुँदै पनि हामीलाई नेपालले जस्तो जिम्मेवारी दियो त्यसकै परिधिमा बसेर काम गरेका हौँ भनी उनले भने।
In contrast to almost every other current missions, UNMIN has a notably limited mandate, concentrated essentially in two areas (of which one has been completed): assisting in the holding of the Constituent Assembly election, and arms monitoring.
As per our mandate we have a small mission concentrating on arms monitors. There is a senior representative of the Secretary-General on the ground, but with only a tacit “good offices” role of fostering consensus and reconciliation, in contrast to the explicit political mandates common in UN missions elsewhere in the world.
Even within its arms monitoring function, UNMIN, contrary to popular misconception, has been given no mandate or capacity to police the cantonments. Its access to information about the status of the two armies or their numbers depends entirely on their voluntary cooperation. And, as both parties well know, the information UNMIN holds as a result of the registration process in the cantonments is subject to confidentiality agreements that were accepted by both sides in the peace process. Honoring that commitment is essential to our impartiality. Honoring one’s commitments is the essence of being an honest, reliable actor in the peace process.
This light UN footprint was designed at Nepal’s request and insistence, and the United Nations has scrupulously respected these limitations – even when we have felt we have more to offer to Nepal, based on UN experience in dozens of conflicts around the world.
उनी भन्छन् अनमिनलाई संविधान सभाको चुनाव गर्न हतियार अनुगमन गर्न सहयोग गर्न मात्र म्यान्डेट दिइएको हो। हतियार अनुगमनमा पनि अनमिन प्रमुखलाई सहमति र मेलमिलाप बढाउने गुड अफिसेजको भूमिका मात्र दिइएको र अरु राष्ट्रसंघीय मिसनमा जस्तो राजनीतिक म्यान्डेट दिइएको छैन। हतियार अनुगमनमा पनि मान्छेहरुले सोच्ने गरेकोभन्दा विपरीत अनमिनलाई शिविरमा निगरानी गर्न कुनै म्यान्डेट दिइएको छैन त्यस्तो क्षमता छैन। शिविरमा लडाकु दर्ता गर्दा नै गोप्यताको विषयलाई शान्ति प्रक्रियाका दुवै पक्षले सहमति गरेका हुन्। त्यो प्रतिवद्धतालाई सम्मान गर्नु हाम्रो कर्तव्य हो।
शिविरको लडाकुको गोप्य तथ्यांक नदिएको भन्दै प्रधानमन्त्री र सरकारको नेतृत्व गरेका दलहरुले अनमिनप्रति असन्तुष्टि जनाउँदै आएका छन्।
वास्तवमा हेर्ने हो भने अनमिनलाई खासै कुनै जिम्मेवारी दिइएकै छैन। अनमिनलाई तत्कालीन सात दल र माओवादीले आ-आफ्नै स्वार्थका लागि भित्र्याएको हो। माओवादीले शान्ति प्रक्रियाका लागि भरपर्दो अन्तर्राष्ट्रिय मध्यस्थकर्ताका रुपमा राष्ट्रसंघलाई निम्त्याने जिद्दी गर्दा नेपालको आन्तरिम मामिलामा भारतको बढ्यो प्रभावलाई चेक एन्ड ब्यालेन्स गर्ने स्वार्थ थियो। राष्ट्रसंघको मान्यता पाएपछि माओवादीलाई कुटनीतिक फाइदा पनि हुन्थ्यो। सुरुमा राष्ट्रसंघको उपस्थितिलाई भारतले मानेको थिएन। तर पछि भारतले नो अब्जेक्सन दिएपछि राष्ट्रसंघ नेपाल पसेको हो।
तर राष्ट्रसंघका मिसनहरु दूधमा नुहाएको छैन। कतिपय मिसनहरुमा विद्रोही पक्षलाई च्यापेर द्वन्द्व समाधान गर्नुको साटो बढाएको आरोप लागेका छन्। किनभने त्यसो गर्दा अर्थात् द्वन्द्व बढ्दा उनीहरुको जागिर जोगिन्छ। द्वन्द्व सकिएपछि त उनीहरुकै जागिरै सकिन्छ। यद्यपि, कतिपय मिसनले भने द्वन्द्व समाधानमा अन्तर्राष्ट्रिय अनुभवको आधारमा सफलता पाएका पनि छन्। नेपालको स्थिति ठ्याक्कै अहिले कसो हो भन्न सकिन्न। तर नेपालमा अरु मिसनहरुमा जस्तो अनमिनलाई खासै कुनै अधिकार दिइएको छैन। अधिकारै नभएको जिम्मेवारी लिन (अधिकार छैन भनेर त पास्कोले आजै भनेका छन् नि) कति देशका हतियार अनुगमनकर्ताहरु नेपाल पसेका छन्। उनीहरुको काम बसेर डलरमा राष्ट्रसंघको तलब खानु बाहेक अरु केही हुन्न। के उनीहरु अहिले कहाँ छन् र के गरिरहेका छन् भन्ने कुरा अनमिन बताउन सक्छ? अहँ, कसैलाई पनि थाहा छैन के गर्छन् उनीहरु। एउटा कुरा जरुर हो, अनमिन आएपछि अनमिनको कार्यालय वरपर नयाँ बानेश्वर क्षेत्रमा विदेशी स्वादका रेस्टुरेन्टहरुको व्यापार बढेको छ। ठमेलको बारमा गएर यसका प्रतिनिधिहरुले नाङ्गो नाच हेरेको विवादमा समेत तानियो अनमिन।
अहिले सत्तारुढ दलहरुले आरोप लगाए जस्तै माओवादीले पनि आरोप लगाउन पछि परेको थिएन अनमिनलाई। लडाकु प्रमाणिकरणको बेला अनमिनले सीआईएको जासुसी गरेको आरोप लगाएको थियो माओवादीले। पछि यो विवाद सल्टियो। अहिले फेरि विवाद आएको छ। आउँदो जेठ १ गते अनमिनको म्याद सकिँदैछ। के अब अनमिन फर्किन्छ त ? अनमिन आफै फर्किने हैन, नेपाल सरकारले म्याद थप्न सिफारिस नगरेमा अनमिन स्वतः यहाँबाट फर्कन बाध्य हुनेछ। जेठ १ सम्म सेना समायोजन भइसक्ने छैन र नयाँ संविधान बन्नेवाला छैन। कम भूमिका मै भए पनि एउटा अन्तर्राष्ट्रिय मध्यस्थकर्ताको खाँचो शान्ति प्रक्रियाको एक पक्षले माग्दासम्म जरुरी हुन्छ। हुनत घरभित्रको कुरो घरभित्र कै मान्छेहरुले सल्टाए उत्तम हुने हो। तर माओवादीले अनमिनको उपस्थिति जरुरी छ भनिरहँदासम्म त्यो संभव हुन्न। सरकार र सत्तारुढ नेताहरुले पनि बाहिर जतिसुकै चर्का कुरा गरे पनि भित्र सुरक्षापरिषद्का स्थायी सदस्य राष्ट्रका राजदूतसँग कुरा गर्दा अनमिन आवश्यक रहेको बताउने गरेका रहेछन्।
माओवादीले भारतको इशारामा नेताहरुले अनमिनको विरोध गरेको आरोप लगाउने गर्छ। माओवादी विदेश विभागका कृष्णबहादुर महरा भन्छन्- अनमिन जाला र आफ्नो हालिमुहाली गर्न पाउँला भनी भारत कुरिबसेको छ। तर अनमिन हुँदैमा भारतले हस्तक्षेप कम गरेको देखिँदैन। दिल्लीको आशिर्वाद लिन र आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप गर्न दिल्लीले कुनै पनि हिसाबले कम गरेको देखिँदैन। अनमिन नहुँदा भारतको हस्तक्षेपको स्तर अहिलेको तुलनामा केही बढ्ला, त्यो बेग्लै कुरा हो। जबसम्म घरको कुरा छिमेकीहरुलाई समेत बेवास्ता गरी आफै बसेर सल्टाइँदैन, यस्ता समस्या आइ नै रहन्छन्। सही समाधान घरभित्रैबाट खोज्नुपर्छ। यसो गर्दा घरपरिवारका सदस्य घरप्रति इमान्दार हुनुपर्छ। त्यो भएन भने घर बिग्रन्छ।
